Klostrofobi nedir diye soranlara kısa yanıtım şu: klostrofobi; asansör, MR cihazı, tünel, uçak ya da kalabalık kapalı mekan gibi çıkışı kısıtlı yerlerde ortaya çıkan, gerçek tehlikeyle orantısız ve kaçınmaya yol açan yoğun sıkışma korkusudur. Kişi havasız kalmaktan ya da çıkamamaktan korkar; çarpıntı, nefes daralması ve kaçma isteği sık görülür. Kaçınma korkuyu büyütür; bilişsel davranışçı terapide kademeli yüzleşmeyle çalışılır. Bu çalışmayı İzmit ofisimde ve online danışmanlıkla yürütüyorum.
Klostrofobi ne demek?
Klostrofobi, kapalı ya da dar bir alanda sıkışıp kalma ve oradan çıkamama korkusudur. Adı, Latince kapalı yer ve Yunanca korku anlamına gelen sözcüklerin birleşiminden gelir; günlük dilde "kapalı alan korkusu" olarak da bilinir.
Korkunun merkezinde genellikle iki tema bulunur: hareket edememek anlamında kısıtlanmak ve havasız kalmak. Bu yüzden korkulan şey alanın kendisinden çok, orada kalınırsa olacağı düşünülen şeydir: "Kapı açılmazsa", "hava biterse", "fenalaşırsam ve kimse beni çıkaramazsa".
Dar bir asansörde hafif bir tedirginlik çoğu insanda olur. Klostrofobiyi bundan ayıran, korkunun durumun gerçek riskiyle orantısız olması ve hayatı yönlendirmeye başlamasıdır. Dokuzuncu kattaki ofisine her gün merdivenle çıkan, restoranda tuvalet kapısını kilitleyemeyen ya da sinemada yalnızca koridor kenarına oturabilen biri, bu korkunun gündelik yüzünü yaşar. Kişi korkunun abartılı olduğunu çoğu zaman bilir, ama bu bilgi o anda bedeni sakinleştirmeye yetmez.
Klostrofobi belirtileri ve tetikleyicileri
Klostrofobi belirtileri kapalı alana girmeden önce başlayan beklenti kaygısı, alanın içindeyken yükselen bedensel alarm ve oradan çıkma dürtüsüdür. Belirtiler çoğu zaman kapı kapandığı, kalabalık arttığı ya da çıkış uzaklaştığı anda zirveye çıkar.
- Bedende: Çarpıntı, terleme, titreme, göğüste sıkışma, hava yetmiyormuş hissi, hızlı ve sık nefes, baş dönmesi, bulantı
- Zihinde: "Burada boğulacağım", "kapı açılmayacak", "kontrolümü kaybedip bağıracağım" gibi düşünceler ve zamanın uzadığı hissi
- Davranışta: Çıkışı gözle kontrol etmek, kapıya yakın durmak, ortamı aniden terk etmek, girmeden önce bahane üretmek
Sık görülen tetikleyiciler asansörler, MR ve tomografi cihazları, tüneller ve metro, uçak kabini, penceresiz odalar, kilitli tuvaletler, soyunma kabinleri, otomatik araç yıkama ve tıklım tıklım dolu otobüslerdir. Korkunun yoğunluğu kişiden kişiye değişir: Kimi yalnızca uzun tünellerde zorlanır, kimi kapısı kapalı her odada huzursuz olur. Bazı kişilerde belirtiler panik atak düzeyine çıkabilir.
Asansör, MR ve kalabalık örnekleri
Klostrofobi en çok üç tanıdık sahnede kendini gösterir: asansör, MR çekimi ve kalabalık kapalı alanlar. Her birinde korkuyu besleyen düşünce biraz farklıdır, bu yüzden çalışma da sahneye göre planlanır.
Asansör
Asansörde korku genellikle "arıza yapar da saatlerce içinde kalırsam" düşüncesiyle başlar. Kişi merdiveni seçer, yüksek katlardaki toplantıları erteler ya da asansöre yalnızca kapı düğmesinin yanında durarak biner.
MR çekimi
Dar bir tünel, yüksek ses ve uzun süre kıpırdamadan yatma zorunluluğu MR çekimini en zorlayıcı sahnelerden biri yapar. MR randevunuz yaklaşıyorsa klostrofobiniz olduğunu önceden doktorunuza ve çekimi yapacak birime söyleyin; size çekimin akışını, görevliye nasıl ulaşabileceğinizi ve uygun seçenekleri anlatırlar. İlaçla rahatlatma gerekip gerekmediğine hekiminiz karar verir.
Kalabalık kapalı alanlar
Dolu bir metro vagonu, konser salonu ya da sıkışık bir asansör sırası "çıkamam" ve "nefes alamam" düşüncesini tetikler. Bu korku zaman zaman agorafobiyle karışır; klostrofobide odak, sıkışma ve havasızlıktır.
Kaçınma korkuyu nasıl büyütür?
Kaçınma kısa vadede rahatlatır ama uzun vadede klostrofobiyi büyütür, çünkü beyin kapalı alanda kalındığında felaketin gerçekleşmediğini öğrenme fırsatını hiç bulamaz. Her kaçış, "kurtuldum, demek ki gerçekten tehlikeliydi" dersini pekiştirir.
Korku zamanla yayılma eğilimi de gösterir. Yalnızca asansörden kaçınan biri bir süre sonra metroyu, ardından penceresiz toplantı odalarını, en sonunda da uzun tünelli yolculukları bırakabilir. Hayat alanı fark edilmeden daralır.
Kaçınmanın daha sinsi bir biçimi de güvenlik davranışlarıdır. Kişi kapalı alana girer ama korkunun sınanmasını engelleyen küçük önlemler alır:
- Tuvalet kapısını kilitlememek ya da aralık bırakmak
- Otoparkta çıkışa en yakın yeri, uçakta kapıya yakın koltuğu aramak
- Asansörde telefonu, bir yakını arayacakmış gibi elde hazır tutmak
- Dar bir odada pencerenin ya da kapının sürekli açık kalmasını istemek
Bu önlemler o anı kolaylaştırır; ama zihin, korkulan şeyin olmamasını kapının aralık kalmasına bağlar ve korku olduğu yerde kalır. Terapide bu davranışları tek tek fark edip planlı biçimde bırakmayı çalışıyoruz.
Kademeli maruz bırakma ile terapi nasıl işler?
Klostrofobide bilişsel davranışçı terapinin temel aracı kademeli maruz bırakmadır: Korkulan kapalı alanlara en kolaydan en zora doğru, planlı adımlarla ve güvenlik davranışlarını azaltarak yaklaşılır. Asansör korkusu için örnek bir basamak listesi şöyle olabilir:
- Kapısı açık küçük bir odada birkaç dakika oturmak
- Aynı odada kapıyı kapatıp kaygı belirgin biçimde azalana kadar kalmak
- Duran bir asansörün içine girip kapı açıkken beklemek
- Güvendiğiniz biriyle bir kat çıkmak
- Yalnız bir kat, ardından birkaç kat çıkmak
- Yoğun saatte, kalabalık bir asansöre binmek
Her basamakta kaygı düşene kadar kalınır ve basamak birkaç kez tekrarlanır; zirvedeyken çıkmak yerine kalmak, beynin yeni bir şey öğrenmesini sağlar. Bilişsel tarafta "havasız kalacağım" gibi tahminleri önceden yazar, basamaktan sonra gerçekte ne olduğuyla karşılaştırırız. MR hazırlığı için dar bir alanda sırtüstü ve kıpırdamadan yatmak da listeye eklenebilir.
Basamakları seansta birlikte kuruyor, denemelerin çoğunu sizin günlük hayatınızda yapıyoruz. Yaklaşımın ayrıntılarını kaygı ve panik atak terapisi sayfasında okuyabilirsiniz. Seanslar İzmit’teki ofisimde yapılabildiği gibi, Kocaeli dışındaysanız online danışmanlıkla da yürüyebilir. Sizi en çok zorlayan kapalı alanı WhatsApp üzerinden yazarsanız ilk basamağı birlikte seçeriz.
Sık sorulan sorular
MR çekiminde klostrofobi için ne yapılabilir?
Randevudan önce klostrofobiniz olduğunu doktorunuza ve çekim birimine söyleyin; çekimin ne kadar süreceğini, görevliye nasıl seslenebileceğinizi ve uygulanabilecek seçenekleri öğrenmek belirsizliği azaltır. Rahatlatıcı bir ilaç gerekip gerekmediğine hekiminiz karar verir. Kendi tarafınızda gözler kapalı ve nefesi yavaşça vererek yatmayı önceden prova etmek, çekim süresini kısa bölümlere ayırarak saymak işe yarayabilir. Sık çekim gerekiyorsa kademeli çalışma kalıcı bir kolaylık sağlar.
Klostrofobi kendiliğinden geçer mi?
Kaçınma sürdükçe klostrofobi genellikle kendiliğinden geçmez; korku olduğu yerde kalır ya da yeni alanlara yayılır. Kapalı alanlarla planlı biçimde ve tekrar tekrar karşılaşmak ise korkunun belirgin biçimde azalmasını sağlayabilir. Bu çalışma kendi başınıza denenebilir; ancak korku çok yoğunsa, panik ataklar eşlik ediyorsa ya da denemeler hep yarıda kalıyorsa basamakları bir uzmanla birlikte kurmak daha güvenli ve verimli olur.
Klostrofobi neden olur?
Tek bir neden yoktur. Kimi zaman çocuklukta bir dolapta kapalı kalmak ya da asansörde mahsur kalmak gibi korkutucu bir yaşantıyla başlar; kimi zaman kapalı bir alanda yaşanan bir panik atağın ardından ortaya çıkar. Kaygıya yatkın bir yapı ve bir yakının benzer korkusuna tanık olmak da rol oynayabilir. Nasıl başladığından bağımsız olarak korkuyu sürdüren şey çoğu zaman kaçınmadır; bu yüzden çalışma da oradan başlar.
