Psikolog mu psikiyatrist mi ayrımı şudur: psikiyatrist tıp doktorudur, tanı koyar ve ilaç yazar. Klinik psikolog ise psikoloji lisansı üzerine klinik yüksek lisans yapmış, psikoterapi ve psikolojik test uygulayan uzmandır; ilaç yazmaz. Uyku ve iştahı ağır biçimde bozan, işlevi durduran ya da kendine zarar düşüncesi içeren tablolarda ilk adres psikiyatristtir; kaygı, panik, ilişki ve özgüven gibi konularda düşünce ve davranış kalıplarını değiştirmek için klinik psikologla terapi uygundur. İkisi sık sık birlikte çalışır. İzmit’teki ofisimde gerektiğinde psikiyatriste yönlendirerek iş birliğiyle ilerliyorum.
Unvanlar: psikolog, klinik psikolog, psikiyatrist, psikolojik danışman
Türkiye’de ruh sağlığı alanında dört unvan sık karıştırılır. Eğitim yolları ve yetkileri farklıdır; aşağıda her birini "ne yapar, ne yapmaz" ölçütüyle özetliyorum.
- Psikiyatrist: Tıp fakültesini bitirip psikiyatri uzmanlığı yapmış hekimdir. Tıbbi tanı koyar, ilaç yazar, gerektiğinde hastaneye yatış kararı verir, resmi sağlık raporu düzenler. Bazı psikiyatristler psikoterapi de uygular; ancak muayene süreleri çoğu zaman kısadır ve ağırlık tanı ile ilaç düzenlemesindedir.
- Klinik psikolog: Psikoloji lisansının üzerine klinik psikoloji yüksek lisansı yapmış, süpervizyon altında psikoterapi eğitimi almış uzmandır. Psikoterapi uygular, psikolojik testler (MMPI, WISC-IV gibi) yapar ve değerlendirme raporu hazırlar. İlaç yazmaz, tıbbi tanı koymaz, sağlık raporu düzenlemez.
- Psikolog: Dört yıllık psikoloji lisansı mezunudur. Klinik yüksek lisansı yoksa psikoterapi yetkinliği aldığı ek eğitimlere bağlıdır; bu nedenle terapi için başvurduğunuz psikoloğun klinik eğitimini sormak yerinde olur.
- Psikolojik danışman: Rehberlik ve psikolojik danışmanlık lisansı mezunudur. Okul rehberlik servislerinde, kariyer ve eğitim danışmanlığında çalışır; bazıları ek eğitimlerle bireysel danışmanlık da yapar.
Kısa bir kural: İlaç ve tıbbi rapor için hekim, yani psikiyatrist gerekir; terapi ve test için klinik psikolog uygun adrestir.
Hangi durumda kime gidilir?
Doğru kapıyı seçmek için başlangıç noktası belirtinin şiddeti ve türüdür. Aşağıdaki ayrım katı değildir, ancak ilk adımı belirlemeye yardımcı olur. Aynı kişi farklı dönemlerde farklı kapılara ihtiyaç duyabilir; bugün psikiyatriste giden biri altı ay sonra yalnızca terapiyle devam edebilir.
Önce psikiyatriste gidin:
- Kendinize veya başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa (acil durumda 112’yi arayın)
- Günlerdir uyuyamıyor ya da yataktan çıkamıyorsanız, iştah ve kilo belirgin biçimde değiştiyse
- Gerçekle bağın koptuğu izlenimi veren yaşantılar (sesler duymak, takip edildiğine inanmak) varsa
- Alkol veya madde kullanımı kontrolden çıktıysa
- Daha önce ilaç kullandıysanız ve belirtiler geri döndüyse
Klinik psikologla başlayabilirsiniz:
- Kaygı, panik, sosyal kaygı, takıntılar ve sınav kaygısı
- Hafif ve orta düzeyde depresif duygudurum, tükenmişlik, yas
- İlişki ve aile içi sorunlar, özgüven, öfke ve erteleme
- Çocuk ve ergenlerde okul, arkadaş ve uyum sorunları; psikolojik test ihtiyacı
Belirtiler tıbbi bir nedene işaret ediyorsa (ilk kez yaşanan çarpıntı, baş dönmesi, tiroit şüphesi) önce aile hekimine ya da ilgili branşa başvurmak gerekir; psikolojik destek, tıbbi değerlendirmenin yerine geçmez.
Birlikte çalışma modeli
"Psikolog mu psikiyatrist mi" sorusunun en doğru cevabı çoğu zaman "ikisi birlikte"dir. Orta ve ağır düzeydeki depresif duygudurumda, yoğun panik ve takıntı tablolarında ilaç desteği ile psikoterapinin birlikte yürütülmesinin tek başına birinden daha etkili olduğunu gösteren çok sayıda araştırma vardır. İlaç belirtileri yatıştırırken terapi, belirtiyi üreten düşünce ve davranış kalıplarını değiştirir; ilaç bırakıldığında kalıcı olan, terapide öğrenilenlerdir.
Pratikte iş birliği şöyle işler:
- Görüşmelerimizde psikiyatrik değerlendirme gerektiğini düşündüğümde bunu size açıkça söyler ve yönlendiririm; karar sizindir.
- Sizin onayınızla hekiminizle gerektiğinde bilgi alışverişi yapılır: hangi belirtilerin öne çıktığı, terapide neyin çalışıldığı, ilaç düzenlemesinin nasıl gittiği.
- İlaç dozu ve değişimi yalnızca hekimin kararıdır; terapi sırasında ilaç hakkındaki gözlemlerinizi hekiminize taşımanızı desteklerim, ancak "bırak" ya da "artır" demem.
- Psikiyatristten gelen danışanlarda hekimin sürece dair beklentisi ilk görüşmede netleştirilir.
Kocaeli’de kamu hastanelerinin ve üniversite hastanelerinin psikiyatri birimleriyle, ayrıca özel muayenehanede çalışan psikiyatristlerle bu biçimde iş birliği yapılabilir. İki uzmanın aynı kurumda olması gerekmez; önemli olan bilginin sizin izninizle ve ihtiyaç kadar paylaşılmasıdır.
Sevk gerekir mi?
Özel muayenehanede çalışan bir klinik psikologla ya da psikiyatristle görüşmek için sevk, rapor veya başka bir belge gerekmez; doğrudan randevu alırsınız. Ben de bana ulaşan danışanlardan herhangi bir belge istemem. Kamu hastanelerinde ise psikiyatri polikliniğine hastane randevu sistemi üzerinden başvurulur; bazı hastanelerde psikolog görüşmesi için önce psikiyatristin değerlendirmesi ve yönlendirmesi istenir. Bu bir sevk zorunluluğu değil, o kurumun iç işleyişidir. Kamu tarafındaki işleyiş kurumdan kuruma değişebildiği için gitmeden önce kısa bir telefonla sormak zaman kazandırır.
Sevk yerine sıkça karıştırılan üç konu:
- Rapor: İstirahat raporu, engelli raporu ya da işe uygunluk raporu yalnızca hekim tarafından verilir. Klinik psikolog psikolojik değerlendirme raporu hazırlar; bu, tıbbi raporun yerine geçmez.
- Sigorta: Bazı özel sağlık sigortaları psikoterapi giderini belirli koşullarla karşılar ve psikiyatrist muayenesi ya da tanı kodu isteyebilir; poliçenizi önceden kontrol etmeniz gerekir.
- İlaç raporu: Uzun süreli ilaç kullanımında rapor düzenlemek hekimin işidir; terapi süreci bu raporu etkilemez.
Kısacası: Bana başvurmak için kimseden izin ya da belge almanız gerekmez; psikiyatrik değerlendirme gerektiğinde bunu birlikte planlarız.
Karar için pratik kontrol listesi
Hangi uzmanla başlayacağınıza karar vermek için şu soruları sırayla cevaplayın:
- Kendime veya bir başkasına zarar verme düşüncem var mı? Evet ise bugün 112 ya da acil servis, ardından psikiyatrist.
- Uyku, yemek, iş veya okul neredeyse tamamen durdu mu? Evet ise önce psikiyatrist; terapi buna eklenir.
- Belirtilerim iki haftadan uzun sürüyor ama günlük hayatımı sürdürebiliyor muyum? Evet ise klinik psikologla başlamak uygundur.
- Sorunum belirli bir durumla mı ilgili (sınav, ilişki, iş değişikliği, kayıp)? Evet ise terapi ilk adım için yeterlidir.
- Daha önce ilaç kullandım ve işe yaradı mı? Evet ise psikiyatristi bilgilendirmek ve terapiyle birlikte sürdürmek iyi bir plandır.
- Bedensel belirtiler (çarpıntı, baş dönmesi, ağrı) ön planda mı? Evet ise önce hekim muayenesi.
Emin değilseniz: Yanlış kapıyı çalmak diye bir şey yoktur. Bana yazdığınızda ilk görüşmede durumunuzu değerlendirir, psikiyatrik değerlendirme gerekiyorsa açıkça söylerim; psikiyatriste gittiğinizde de hekiminiz terapi için yönlendirebilir.
İzmit Yahyakaptan’daki ofisimde yetişkinlerle yürüttüğüm bireysel terapi sürecini hizmet sayfasında bulabilirsiniz. Hangi uzmanla başlamanız gerektiğinden emin değilseniz WhatsApp üzerinden yazabilirsiniz; kısa bir değerlendirmeyle yol gösteririm.
Sık sorulan sorular
Psikolog ilaç yazabilir mi?
Hayır. Türkiye’de ilaç yazma yetkisi yalnızca hekimlerdedir; ruh sağlığı alanında bu yetki psikiyatristindir. Klinik psikolog ilaç öneremez, dozunu değiştiremez ve bırakmanızı söyleyemez. Terapi sırasında ilaçla ilgili gözlemleriniz olursa bunları hekiminize iletmenizi desteklerim; sizin onayınızla hekiminizle doğrudan bilgi paylaşımı da yapılabilir.
Önce psikiyatriste gidip sonra psikoloğa geçmek mümkün mü?
Evet ve çok sık yapılan bir şeydir. Psikiyatrist ilaç düzenlemesine başladıktan sonra terapiyi önerebilir ya da belirtiler yatışınca kalıcı değişim için terapiye geçilir. Tersi de olur: Terapi sırasında ilaç desteği gerektiğini düşündüğümde psikiyatriste yönlendiririm. İki süreç birbirini dışlamaz, birbirini tamamlar.
Ergenim için psikolog mu psikiyatrist mi?
Okul, arkadaş, sınav kaygısı ve aile içi çatışma gibi konularda ergen danışmanlığı yapan bir klinik psikologla başlamak uygundur. Uyku ve iştahın ağır biçimde bozulduğu, kendine zarar verme işaretlerinin görüldüğü ya da dikkat sorunlarında ilaç desteğinin değerlendirilmesi gereken durumlarda çocuk ve ergen psikiyatristi devreye girer. İlk görüşmede hangi yolun uygun olduğunu ebeveynlerle birlikte değerlendiririm.
