Travma sonrası stres belirtileri, yaşamı tehdit eden ya da derin bir çaresizlik yaratan bir olayın ardından ortaya çıkan tepkilerdir ve dört başlıkta toplanır: olayı yeniden yaşama, hatırlatanlardan kaçınma, düşünce ve duygudurumda olumsuz değişim, sürekli tetikte olma. İlk haftalarda bu tepkilerin görülmesi olağandır ve çoğu kişide kendiliğinden azalır. Bir ayı aştığında ve günlük hayatı kısıtladığında değerlendirme gerekir; İzmit Yahyakaptan’daki ofisimde bu değerlendirmeyi yapıyorum.
Travmatik olaydan sonra normal tepkiler
Trafik kazası, iş yerinde yaşanan ağır bir olay, ani bir kayıp, şiddete uğramak ya da tanık olmak: Bu tür yaşantıların ardından bedenin ve zihnin sarsılması bir aksaklık değil, beklenen bir tepkidir. İlk günlerde sık görülenler şunlardır:
- Olayın görüntülerinin istem dışı gözünüzün önüne gelmesi
- Uykuya dalmakta zorlanma, sık uyanma, olayla ilgili rüyalar
- Ani seslerde irkilme, sürekli çevreyi kollama
- Uyuşmuş gibi hissetme, olanların gerçek olmadığı duygusu
- Öfke patlamaları, ağlama nöbetleri ya da hiçbir şey hissedememe
- Dikkat dağınıklığı, basit işleri unutma
Danışanlarıma sık söylediğim cümle şudur: Anormal bir olaya verilen tepki, anormal değildir. İlk haftalarda bu belirtilerin varlığı kalıcı bir sorunun habercisi sayılmaz. Araştırmalar, travmatik olay yaşayanların büyük bölümünün birkaç hafta içinde kendiliğinden toparlandığını gösteriyor. Toparlanmayı hızlandıran şeyler bellidir: güvende olmak, uyku ve beslenme düzeninin yeniden kurulması, yalnız kalmamak ve olayı anlatabileceği birinin bulunması.
Belirtiler dört başlıkta
Belirtiler dağınık göründüğünde takip etmek zorlaşır. Dört başlık altında düşünmek hem kişinin kendini anlamasını hem de görüşmede neyi çalışacağımızı belirlemeyi kolaylaştırır.
- Yeniden yaşama: İstem dışı gelen görüntüler, kokular ve sesler; olayın yeniden oluyormuş gibi hissedilmesi; tekrar eden rüyalar. Bir fren sesi ya da bir sirenin duyulması kişiyi bir anda o güne götürebilir.
- Kaçınma: Olayın geçtiği yerden, benzer ortamlardan, haberlerden ve konuşmalardan uzak durmak. Kaçınma kısa vadede rahatlatır; uzun vadede yaşam alanını daraltır ve belirtileri kalıcı kılar.
- Düşünce ve duygudurumda değişim: "Benim yüzümden oldu", "hiçbir yer güvenli değil" türü katı sonuçlar; suçluluk, utanç, sevdiklerine yabancılaşma, daha önce keyif alınan şeylerden uzaklaşma.
- Aşırı uyarılma: Sürekli tetikte olma, irkilme, öfke patlamaları, uyku sorunları, yoğunlaşamama. Beden, tehlike geçmiş olmasına rağmen alarmı kapatmamıştır.
Bir kişide dört başlığın hepsi bulunmayabilir. Hangi başlığın ağır bastığı, hangi araçla çalışacağımızı da belirler.
Bir ay ölçütü
Klinik uygulamada belirtilerin süresi önemli bir ayraçtır. İlk dört haftada görülen yoğun tepkiler, akut dönemin parçası sayılır ve çoğu kişide azalarak geçer. Belirtiler bir ayı aştığında ve günlük hayatı kısıtlamayı sürdürdüğünde ise tablo farklı değerlendirilir.
Süreye bakarken şu üç soruyu birlikte sorarım:
- Yön: Belirtiler haftalar içinde hafifliyor mu, aynı mı kalıyor, yoksa artıyor mu? Yavaş da olsa azalma iyi bir işarettir.
- Kapsam: Kaçınma listesi genişliyor mu? Önce olay yerinden, sonra o semtten, sonra araba kullanmaktan kaçınmak yayılan bir örüntüdür.
- İşlevsellik: İşe, okula ve ilişkilere ne kadar yansıyor? Kişi çalışabiliyor ve yakınlarıyla bağını sürdürebiliyorsa zemin daha sağlamdır.
Önemli: Belirtiler her zaman hemen başlamaz. Aylar sonra, çoğu kez bir yıldönümünde, benzer bir haberde ya da yeni bir stresli dönemde ortaya çıkabilir. Geç başlayan tepkiler de aynı şekilde ele alınır; "artık çok geç" diye düşünmeye gerek yoktur.
Kendi başınıza yapabilecekleriniz
Görüşmelere başlayana kadar ya da hafif belirtilerle baş etmek için uygulanabilecek adımlar var. Hiçbiri unutmaya ya da bastırmaya dayanmaz; amaç bedeni yeniden güvende hissettirmektir.
- Günlük iskeleti koruyun. Aynı saatte kalkmak, öğün atlamamak ve kısa da olsa dışarı çıkmak, dağılan düzeni toparlayan en basit araçtır.
- Haber ve görüntü akışını sınırlayın. Olayla ilgili görüntüleri tekrar tekrar izlemek belirtileri tazeler. Günde belirli bir zaman ayırıp gerisini kapatmak işe yarar.
- Kaçınmayı tamamen büyütmeyin. Olay yerine hemen gitmek gerekmez, ama hayatınızı olayın etrafından dolaşarak kurmaya başlarsanız alan giderek daralır. Küçük adımlarla yaklaşmak, tek seferde zorlamaktan güvenlidir.
- Bedeni yatıştırmayı çalışın. Yavaş nefes verme, ayakların yere temasına odaklanma ve çevredeki beş nesneyi sayma gibi teknikler, alarm yükseldiğinde şimdiki ana dönmeyi kolaylaştırır.
- Anlatacak bir kişi bulun. Yargılamadan dinleyen bir yakın, toparlanmayı hızlandıran en güçlü etkenlerden biridir. Anlatmak zorunda hissetmeyin; sessizce yanınızda olmaları da yeterlidir.
- Alkolden uzak durun. Uykuyu ve belirtileri bastırıyor gibi görünse de her ikisini ağırlaştırır.
Destek seçenekleri
Belirtiler bir ayı aştıysa, kaçınma alanı genişliyorsa ya da işe ve ilişkilere belirgin biçimde yansıyorsa destek almak gecikmemesi gereken bir adımdır. Travmayla çalışmada bilişsel davranışçı terapi temelli yaklaşımlar iyi araştırılmış seçenekler arasındadır. Görüşmelerde önce güvenlik ve yatıştırma becerileri kurulur; ardından kaçınılan hatırlatıcılara kademeli olarak yaklaşılır ve olayla ilgili katı sonuçlar birlikte gözden geçirilir. Belirtiler çok yoğunsa psikiyatrik değerlendirme öneririm; ilaç kararı hekime aittir.
Kocaeli’de trafik kazası ve iş yerinde yaşanan olaylar sonrasında başvuran danışanlarla çalışıyorum. Olay yerinin yakınından geçmek zor geldiğinde ilk görüşmeleri online danışmanlıkla yapmak, sürece girmeyi kolaylaştırabiliyor.
Acil durum: Yaşamına son verme düşünceleri, kendine zarar verme dürtüsü ya da kontrol edilemeyen bir panik hali varsa beklemeyin. 112’yi arayın veya en yakın acil servise gidin. Yanınızda birinin kalmasını isteyin ve yalnız kalmayın.
Travmatik yaşantılarla çalışma biçimimi bireysel terapi sayfasında anlattım. Anlatmakta zorlanıyorsanız tek cümlelik bir mesaj da yeterli; WhatsApp üzerinden yazdığınızda sorularınızı ayrıntıya girmeden yanıtlarım.
Sık sorulan sorular
Travma sonrası belirtiler kendiliğinden geçer mi?
Çoğu kişide ilk haftalarda yoğun olan tepkiler zamanla azalır ve kendiliğinden toparlanma görülür. Bu nedenle olaydan hemen sonra herkesin görüşmeye başlaması gerekmez. Toparlanmayı zorlaştıran temel etken kaçınmadır: hatırlatan her şeyden uzak durmak belirtileri kısa vadede azaltır, uzun vadede kalıcılaştırır. Belirtiler bir ayı aşıp azalmıyorsa beklemek yerine destek almak daha iyi sonuç verir.
Olayı anlatmak zorunda mıyım?
Hayır. Görüşmelerin ilk aşamasında olayın ayrıntılarını anlatmanız gerekmez; önce güvenlik duygusu ve yatıştırma becerileri üzerinde çalışırız. Anlatma, hazır hissettiğinizde ve birlikte planlanan bir tempoda yapılır. Zorlama anlatım yarar sağlamaz, hatta belirtileri artırabilir. Neyi, ne zaman ve ne kadar paylaşacağınıza her aşamada siz karar verirsiniz.
Çocuğumda travma belirtileri nasıl görünür?
Çocuklarda tablo yetişkinlerden farklı görünebilir. Oyunda olayın tekrar tekrar canlandırılması, ayrılığa aşırı tepki, gece korkuları, alt ıslatmanın yeniden başlaması, karın ağrısı gibi bedensel yakınmalar ve okulda dikkat sorunları sık görülür. Küçük çocuklar olayı anlatmak yerine davranışla gösterir. Belirtiler birkaç haftadır sürüyorsa çocuk ve ergen alanında çalışan bir uzmanla görüşmek yerinde olur.
