Psikolojik baş dönmesi, kaygı ve stres sırasında ortaya çıkan sersemlik, dengesizlik, kafada boşluk ya da pamuk üstünde yürüyormuş gibi olma hissini anlatan gündelik bir ifadedir. Baş dönmesinin iç kulak, tansiyon, kansızlık ve kalp ritmi gibi pek çok tıbbi nedeni olduğu için önce hekim ve kulak burun boğaz değerlendirmesi gerekir. Tıbbi nedenler dışlandığında kaygıyla hızlanan nefes, kas gerginliği ve kaçınma sersemliği sürdürebilir. Bu döngüyü danışanlarımla İzmit ofisimde ya da online danışmanlıkla çalışıyorum.
Psikolojik baş dönmesi ne demek?
Psikolojik baş dönmesi, hekim değerlendirmesinde belirgin bir tıbbi neden bulunmadığında kaygı ve stresle başlayan ya da artan sersemlik hissidir. Kişi çoğu zaman etrafın döndüğünü değil, içinin sallandığını, başının hafiflediğini ya da zeminin yumuşadığını anlatır.
Baş dönmesi gündelik dilde farklı deneyimler için kullanılır ve bu ayrım hekime anlatırken çok işe yarar:
- Dönme hissi: Odanın ya da kendinizin döndüğünü hissetmek. Sıklıkla iç kulak ve denge sistemiyle ilişkilidir ve muayene gerektirir.
- Sersemlik ve dengesizlik: Kafada boşluk, sallanma, gemide ya da pamuk üstünde yürüyormuş gibi olma.
- Bayılacak gibi olma: Gözlerin kararması, başın hafiflemesi, dizlerde boşalma. Tansiyon ve kalp açısından da değerlendirilmelidir.
Kaygıyla ilişkili sersemlik daha çok ikinci grupta anlatılır. Market koridorlarında, kalabalık bir alışveriş merkezinde, yürüyen merdivende ya da iş yerinde uzun bir toplantıda belirginleşebilir; evde dinlenirken azalabilir. Yine de hissinizin hangi gruba girdiğine kendi başınıza karar vermeye çalışmayın. Bu tarif, hekimin değerlendirmesine yardımcı olan bir bilgidir, kendi kendine tanı aracı değildir.
Kaygıda baş dönmesinin nedenleri
Kaygıda baş dönmesi çoğu zaman tek bir nedene değil, alarm tepkisinin birkaç etkisinin üst üste binmesine bağlıdır. Bilinen başlıca mekanizmalar şunlardır:
- Hızlı ve yüzeysel nefes: Kaygıyla hızlanan solunum kandaki karbondioksit dengesini değiştirir; sersemlik, ellerde karıncalanma ve gerçek dışılık hissi bundan doğabilir.
- Kas gerginliği: Boyun ve omuzlardaki süregen gerginlik başta ağırlık ve dengesizlik hissi verebilir.
- Kaskatı duruş: Düşme korkusuyla bedeni sabit tutmaya çalışmak, dengenin doğal salınımını bozar ve sallantı hissini artırır.
- Aşırı dikkat: Dengeye ve başın içine odaklanmak, normalde fark edilmeyen küçük salınımları büyütür.
Bazen süreç bir iç kulak rahatsızlığıyla başlar; tıbbi sorun geçtikten sonra bile kaygı ve kaçınma sersemliği sürdürebilir. Kaygıyla gelen sersemliğe çoğu zaman yoğun bir bayılma korkusu eşlik eder. Oysa kaygı anında beden genellikle tansiyonu düşürmez, yükseltir; bayılacakmış gibi hissetmek ile bayılmak aynı şey değildir. Gerçekten bayıldıysanız ya da bayılma hissi eforla geliyorsa bu mutlaka hekim tarafından değerlendirilmelidir.
Önce hekim ve kulak burun boğaz değerlendirmesi
Baş dönmesinin ilk adresi psikolog değil, hekimdir; iç kulak, tansiyon, kansızlık, kan şekeri, kalp ritmi, ilaç yan etkileri ve sinir sistemiyle ilgili pek çok neden benzer his verebilir. Aile hekiminiz ilk değerlendirmeyi yapar, gerekirse kulak burun boğaz, nöroloji ya da kardiyoloji gibi birimlere yönlendirir. Kulak burun boğaz uzmanı denge sistemini ve işitmeyi değerlendirir; baş hareketiyle gelen kısa dönme ataklarının bazı nedenleri basit muayene testleriyle anlaşılabilir.
Muayeneye giderken hissin dönme mi, sersemlik mi yoksa bayılacak gibi olma mı olduğunu, ne kadar sürdüğünü, hangi hareket ya da ortamda başladığını, kulak çınlaması veya baş ağrısı eşlik edip etmediğini ve kullandığınız ilaçları not edin. Baş dönmesiyle birlikte ani işitme kaybı fark ederseniz aynı gün bir hekime başvurun.
Acil durum: Baş dönmesine vücudun bir tarafında uyuşma veya güçsüzlük, yüzün bir yarısında kayma, konuşma bozukluğu, çift görme, ani ve çok şiddetli baş ağrısı, göğüs ağrısı, çarpıntıyla gelen bayılma ya da ayakta duramayacak kadar şiddetli denge kaybı eşlik ediyorsa beklemeden 112’yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Kaçınma ve korku döngüsü
Kaçınma ve korku döngüsü, sersemlik korkusuyla yerlerden, hareketlerden ve yalnız kalmaktan uzak durmanın hissi azaltmak yerine kalıcı hale getirmesidir. Kaçındıkça beden ve zihin, sersemlikle baş edebileceğini öğrenme fırsatını kaybeder.
Döngü çoğu zaman şöyle ilerler: Bir gün markette sersemlik gelir, "düşeceğim, bayılacağım, beynimde bir şey var" düşüncesi kaygıyı yükseltir. Kaygı nefesi hızlandırır ve bedeni kasar; sersemlik artar. Kişi alışverişi yarıda bırakıp çıkar ve rahatlar. Bu rahatlama, bir sonraki sefer marketin daha tehlikeli görünmesine yol açar. Zamanla kaçınma genişler:
- Kalabalık yerlere, yürüyen merdivene ya da otobüse yalnız gitmemek
- Duvara, rafa ya da birinin koluna tutunarak yürümek
- Başı hızlı çevirmemek, eğilmekten kaçınmak, sporu bırakmak
- His gelir gelmez oturmak, yanında hep su ve şeker taşımak
Bu güvenlik davranışları o an güven verir, ama denge sisteminin hareketlere yeniden alışmasını da engeller. Hareketten kaçınan birinde sersemlik daha kolay tetiklenir hale gelebilir; böylece korku, korktuğu belirtiyi beslemeye devam eder.
BDT ile adım adım
Bilişsel davranışçı terapi (BDT), tıbbi değerlendirme tamamlandıktan sonra sersemliğe verilen korku tepkisini ve kaçınmayı adım adım azaltmayı hedefler. Çalışmayı genellikle şu sırayla yürütürüz:
- Anlamak: Nefesin, kas gerginliğinin ve dikkatin sersemliği nasıl beslediğini sizin örneklerinizle konuşuruz.
- Kaydetmek: Sersemliğin geldiği yeri, saati, o anki düşünceyi ve ne yaptığınızı bir hafta boyunca not edersiniz.
- Yorumları test etmek: "Bayılacağım" tahminini, gerçekte ne olduğuyla karşılaştırırız.
- Duyumla tanışmak: Hekiminiz uygun görürse görüşmede kısa süre hızlı nefes almak ya da döner bir sandalyede birkaç tur dönmek gibi alıştırmalarla benzer duyumları güvenli biçimde üretiriz.
- Hayatı genişletmek: Kaçınılan market, otobüs ve kalabalık ortamlara kolaydan zora doğru döneriz; tutunma gibi güvenlik davranışlarını da azaltırız.
Hekiminiz denge egzersizleri önerdiyse terapi bunlarla birlikte yürür. Sersemlik korkusu yüzünden tek başına dışarı çıkmakta zorlanıyorsanız ilk görüşmeleri online danışmanlıkla yapıp sonra İzmit’teki ofisime geçebiliriz; Kocaeli dışından da online çalışıyorum. Sürecin nasıl ilerlediğini kaygı ve panik atak terapisi sayfasında anlattım. Randevu için WhatsApp üzerinden yazabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Kaygı baş dönmesi yapar mı?
Yapabilir. Kaygı nefesi hızlandırır, kasları gerer ve dikkati bedene kilitler; bu üçü birlikte sersemlik, dengesizlik ve kafada boşluk hissi yaratabilir. Ancak baş dönmesinin iç kulak, tansiyon ve kalp ritmi gibi pek çok tıbbi nedeni de vardır. Bu yüzden kaygıya bağlamadan önce hekim ve kulak burun boğaz değerlendirmesi gerekir. Tıbbi nedenler dışlandıktan sonra kaygıyla çalışmak sersemliğin azalmasına yardımcı olabilir.
Psikolojik baş dönmesi nasıl geçer?
Tek bir hızlı çözüm yoktur; işe yarayan, sersemliğe verilen tepkiyi değiştirmektir. Nefes verişini uzatmak, omuz ve boyun kaslarını gevşetmek ve dikkati çevreye taşımak o anı kolaylaştırır. Kalıcı rahatlama ise kaçınılan yerlere ve hareketlere kademeli dönüşle gelir. Bu adımları hekim değerlendirmesi tamamlandıktan sonra, gerekirse bir terapistle planlı biçimde uygulamak en güvenli yoldur.
Psikolojik baş dönmesi ne kadar sürer?
Kaygı dalgasıyla gelen sersemlik çoğu zaman dalga geçince hafifler; bazı kişilerde ise günlerce süren, gün içinde artıp azalan bir dengesizlik hissi olarak yaşanır. Sürenin uzamasında kaçınma ve dengeyi sürekli kontrol etme önemli rol oynayabilir. Uzun süredir devam eden ya da şiddeti artan bir baş dönmesi yeniden hekim tarafından değerlendirilmelidir. Tıbbi nedenler dışlandıktan sonra kaçınmayı azaltmak, sürenin kısalmasına yardımcı olabilir.
