Deprem kaygısı, sarsıntının ardından bedenin tehlike alarmının uzun süre açık kalmasıyla ortaya çıkar; uykuya dalamama, küçük seslerde irkilme, sürekli haber takibi ve kapalı alanlarda huzursuzluk en tanıdık belirtileridir. İlk haftalarda bu tepkiler olağandır ve çoğu kişide azalarak geçer. Kocaeli, 1999 depremini yaşamış bir bölge olduğu için tepkiler burada daha hızlı ve daha güçlü uyanabilir. İzmit Yahyakaptan’daki ofisimde bu konuyla sık çalışıyorum.
Bölgede deprem hafızasının kalıcılığı
Kocaeli’de yaşayan biriyle deprem konuşulduğunda sohbet nadiren güncel haberlerle sınırlı kalır. 1999 depremini yaşayanlar o geceyi, yaşamayanlar ise büyüklerinden defalarca dinledikleri anlatıyı taşır. Bu, bölgeye özgü bir ortak hafızadır ve psikolojik olarak önemli bir sonucu vardır: Tehlike sinyali burada sıfırdan değil, hazır bir zeminden başlar.
Görüşmelerde bunun üç farklı biçimini görüyorum:
- Doğrudan yaşayanlar: Küçük bir sarsıntı bile o gecenin duygusunu bütün canlılığıyla geri getirebilir. Beden, aradan geçen zamanı hesaba katmaz.
- Sonradan doğanlar: Olayı yaşamamış gençler de yüksek kaygı bildirebilir. Aile içinde tekrar tekrar anlatılan bir yaşantı, aktarılan bir tetikte olma hali yaratır.
- Bölgeye sonradan yerleşenler: İş nedeniyle Kocaeli’ye taşınanlar, çevredeki yaygın tedirginliği kısa sürede paylaşmaya başlar.
Bu hafızayı yok saymak işe yaramaz ve gerekli de değildir. Amaç, hafızanın gündelik hayatı yönetmesini engellemektir. Tehlikenin farkında olmak ile sürekli tehlike beklentisiyle yaşamak arasındaki fark, üzerinde çalışılabilecek bir farktır.
Artçı ve yeni sarsıntılarda tepkiler
Bir sarsıntının ardından ilk günlerde görülen tepkiler geniş bir yelpazeye yayılır ve neredeyse tamamı beklenen tepkilerdir:
- Yatağa girmekte zorlanma, giyinik uyuma, kapıyı açık bırakma
- Olmayan sarsıntıları hissetme, avizeye ve su bardağına sık sık bakma
- Telefonu elden bırakamama, gece boyunca haber ve paylaşım takip etme
- Kapalı alanlarda, asansörde ve alışveriş merkezlerinde huzursuzluk
- Çarpıntı, mide bulantısı, ellerde titreme
- Öfkelenme, ağlama ya da tam tersine hiçbir şey hissedememe
Bu tepkilerin çoğu birkaç hafta içinde azalır. Azalmayı yavaşlatan iki alışkanlık var. Birincisi, sarsıntı görüntülerini ve uzman yorumlarını saatlerce izlemek; zihin her izlemede alarmı tazeler. İkincisi, kaçınmanın genişlemesi: önce asansör, sonra üst katlar, sonra kalabalık kapalı mekanlar derken yaşam alanı daralır. Haber takibini günde belirli bir zamana sınırlamak ve kaçınılan yerlere kademeli biçimde dönmek, iyileşmeyi hızlandıran iki somut adımdır.
Çocuklara nasıl anlatılır?
Çocuklar depremi anlamaktan çok, yetişkinlerin yüzünden okur. Bu yüzden ilk kural, konuşmadan önce kendi yatışmanızı sağlamaktır. Titreyen bir sesle verilen doğru bilgi, çocuğa yanlış bilgiden daha fazla kaygı taşır.
Yaşa uygun bir çerçeve için öneriler:
- Gerçeği yalın anlatın. "Deprem, yerin hareket etmesidir. Bazen olur. Biz ne yapacağımızı biliyoruz." Üç kısa cümle çoğu yaş için yeterlidir.
- Söz vermeyin. "Bir daha olmayacak" demek, ilk artçıda güveni sarsar. Bunun yerine "olursa ne yapacağımızı biliyoruz" deyin.
- Görev verin. Çantaya kendi oyuncağını koymak ya da buluşma noktasını ezberlemek, çocuğa çaresizlik yerine katkı duygusu verir.
- Soruları tekrar tekrar yanıtlayın. Aynı sorunun onuncu kez sorulması bir sorun değil, çocuğun anlamlandırma biçimidir.
- Görüntüleri sınırlayın. Televizyon ve telefon görüntüleri küçük çocuklarda olayın defalarca yaşanması etkisi yaratır.
Önemli: Okul öncesi dönemde alt ıslatmanın yeniden başlaması, ayrılığa aşırı tepki ve uyku sorunları sarsıntı sonrası sık görülür. Birkaç hafta içinde azalması beklenir; sürerse çocuk alanında çalışan bir uzmanla görüşmek yerinde olur.
Hazırlık kaygıyı azaltır
Kaygının en iyi panzehiri, kontrol edilebilir alanda yapılan somut işlerdir. Hazırlık yapmak tehlikeyi ortadan kaldırmaz ama çaresizlik duygusunu belirgin biçimde azaltır. Danışanlarımla görüşmelerde sık sık şu listeyi birlikte gözden geçiriyoruz:
- Ev içi güvenlik: Dolapların ve televizyonun duvara sabitlenmesi, yatak başlarındaki ağır eşyaların kaldırılması, çıkış yollarının boş tutulması.
- Çanta ve yedekler: Su, kuru gıda, ilaçlar, pilli el feneri, düdük, yedek anahtar ve kimlik fotokopisi. Çantanın yeri evdeki herkes tarafından bilinmeli.
- Buluşma planı: Ev dışında bir buluşma noktası ve şehir dışında bir irtibat kişisi. Hatlar yoğunken mesaj, aramadan daha çok işe yarar.
- Tatbikat: Çök, kapan, tutun davranışının evde birkaç kez denenmesi. Provası yapılmış davranış, sarsıntı anında düşünmeden uygulanır.
- Yapı bilgisi: Binanın durumuna dair merakı belirsizlikte bırakmak yerine yetkili bir uzmandan değerlendirme istemek.
Hazırlığın psikolojik faydasını şöyle özetliyorum: Zihin "ya olursa" sorusunu sormayı bırakmaz, ama artık bu sorunun bir yanıtı vardır.
Destek ne zaman gerekir?
Sarsıntı sonrası tepkilerin çoğu haftalar içinde hafifler. Şu durumlarda ise destek almayı ertelememek gerekir:
- Belirtiler bir ayı aştı ve azalmıyor, hatta artıyorsa
- Kaçınma listesi büyüyor, işe ya da okula gidemez hale geldiyseniz
- Gece uykusu haftalardır bölünüyorsa ve gündüz işlevinizi bozuyorsa
- Çarpıntı ve nefes darlığı nöbetleri tekrarlıyorsa
- Çocuğunuzda okul reddi, tekrarlayan kabuslar ya da belirgin geri çekilme varsa
Acil durum: Yaşamına son verme düşünceleri ya da kendine zarar verme dürtüsü varsa beklemeyin, 112’yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Sosyal destek ve yönlendirme için ALO 183 hattı da aranabilir.
Görüşmelerde bilişsel davranışçı terapi araçlarını kullanırım: bedeni yatıştırma becerileri, haber ve kontrol davranışlarının düzenlenmesi, kaçınılan yerlere kademeli dönüş ve felaket senaryolarının gerçekçi bir çerçeveye oturtulması. Belirtiler yoğunsa psikiyatrik değerlendirmeye yönlendiririm; ilaç kararı hekimindir.
Yoğun bir sarsıntı döneminde ofise gelmek herkes için mümkün olmayabilir; böyle zamanlarda görüşmeleri online danışmanlıkla sürdürüyoruz. Yetişkin çalışmalarının işleyişini bireysel terapi sayfasında anlattım. Uyku düzeniniz bozulduysa ya da evdeki tedirginlik konuşulamaz hale geldiyse WhatsApp üzerinden yazın; ilk görüşmeyi en yakın uygun saate koyarım.
Sık sorulan sorular
Sarsıntı olmadığı halde sallanıyormuş gibi hissetmek normal mi?
Yoğun bir sarsıntı döneminin ardından çok sık görülen bir durumdur. Denge sistemi ve dikkat, günlerce hareket arar hale gelir; küçük bir titreşim ya da yalnızca beklenti bile sallanma hissi yaratabilir. Genellikle birkaç hafta içinde kendiliğinden azalır. Sürekli hale gelirse ve baş dönmesi eşlik ediyorsa bir hekim değerlendirmesi istemek yerinde olur.
Çocuğum yalnız uyumak istemiyor, ne yapmalıyım?
Sarsıntı sonrası birkaç gece birlikte uyumak sakinleştirici olabilir; sorun, bu düzenin kalıcı hale gelmesidir. Kademeli bir geri dönüş işe yarar: önce odasında sizin bir sandalyede oturmanız, sonra kapı açık bırakılarak kısa aralıklarla kontrol, ardından kendi odasında tek başına uyuma. Her adımı birkaç gece sürdürmek ve geri adım atmamak önemlidir.
Deprem kaygısı için terapi ne kadar sürer?
Tek bir süre vermek doğru olmaz; belirtilerin yoğunluğuna, daha önceki yaşantılara ve kaçınmanın ne kadar yayıldığına göre değişir. Yalnızca son sarsıntıya bağlı, kaçınmanın sınırlı olduğu tablolarda çalışma genellikle kısa sürer. Geçmiş bir travmatik yaşantı yeniden uyanmışsa süreç daha uzun olur. İlerlemeyi takvimle değil, uyku düzeni ve kaçınmanın daralması gibi ölçütlerle izleriz.
