Ergen arkadaş ilişkileri, bu dönemde kimliğin kurulduğu ana zemin olduğu için ailelerin tahmin ettiğinden çok daha belirleyicidir. Gencin kendini nasıl gördüğü, büyük ölçüde akranlarının gözünde nasıl göründüğüne dair algısıyla şekillenir. Bu nedenle dışlanma, yetişkin ölçüsüyle küçük görünse de derin bir yara açabilir. İzmit Yahyakaptan’daki ofisimde ergenlerle ve ebeveynlerle ayrı ayrı görüşerek bu konuyu ele alıyorum.
Ergenlikte akran ilişkisinin önemi
Ergenlik, ailenin belirlediği kimlikten kişinin kendi kurduğu kimliğe geçiş dönemidir. Bu geçişte akran grubu bir ayna işlevi görür: Genç, kim olduğunu büyük ölçüde arkadaşlarının tepkilerine bakarak öğrenir. Ailelerin "koca çocuk, iki arkadaşı küstü diye günlerdir odasından çıkmıyor" dediği durumun arkasında bu vardır.
Bu dönemde akran ilişkisi üç işlev taşır:
- Kimlik denemesi: Genç, farklı ilgi alanlarını, giyim tarzlarını ve fikirleri grup içinde dener. Kabul gören denemeler kimliğe yerleşir.
- Duygusal paylaşım: Aileyle konuşulamayan konular ilk olarak arkadaşlara anlatılır. Bu, aileden uzaklaşma değil, özerkleşmedir.
- Karşılaştırma ölçüsü: Normal olanın ne olduğu akranlara bakılarak belirlenir; bu yüzden gruptan farklı olmak bu yaşta rahatsız edicidir.
Ebeveynler için zor olan şudur: Aynı dönemde ailenin sözü daha az, arkadaşın sözü daha çok geçer. Bu, ailenin etkisinin bittiği anlamına gelmez. Ergenlerin çoğu, uzun vadeli kararlarda hâlâ ailesinin görüşüne başvurur; gündelik tercihlerde ise akran etkisi öndedir.
Dışlanmanın işaretleri
Dışlanma çoğu zaman açık bir olay olarak gelmez. Gruba çağrılmamak, mesajlara geç dönülmesi, ortak bir şakanın dışında kalmak gibi sessiz biçimlerde yaşanır ve genç bunu ailesine anlatmakta zorlanır. Anlatmamasının nedeni güvensizlik değil, utançtır.
Ailelerin fark edebileceği işaretler:
- Okula gitme isteğinde belirgin azalma, sabahları tekrarlayan mide ve baş ağrısı
- Hafta sonlarının tamamen evde ve telefonla geçmeye başlaması
- Daha önce sık anılan isimlerin bir anda konuşmalardan çıkması
- Sosyal medyada paylaşım yapmayı bırakma ya da tam tersine sürekli kontrol etme
- Görünüşle ilgili artan eleştiriler, giyinme konusunda uzun süren tereddütler
- Öfke patlamaları ve ardından gelen içe kapanma
Bu işaretlerin her biri tek başına başka nedenlerle de ortaya çıkabilir. Önemli olan değişimin birkaç hafta sürmesi ve birden fazla alanı etkilemesidir. Dışlanma sürekli, hedefli ve güç dengesizliği içeren bir hal aldığında konu artık akran zorbalığıdır ve okulun da sürece katılması gerekir.
Grup baskısı ve hayır diyebilmek
Grup baskısı her zaman "hadi sen de yap" biçiminde açık gelmez. Çoğu zaman kimse bir şey söylemez; genç yalnızca dışarıda kalmamak için uyum sağlar. Sigara, alkol, tehlikeli bir oyun, birinin arkasından konuşmaya katılmak ya da bir paylaşımı beğenmek bu yolla olur.
Gençlerle görüşmelerde üzerinde çalıştığımız şey, hayır demeyi öğretmekten çok, hayır demeyi mümkün kılan cümleleri hazırlamaktır. Hazırlıksız bir anda reddetmek zordur; önceden düşünülmüş bir cümle işi kolaylaştırır:
- Gerekçeyi dışarı atmak: "Antrenmanım var, koç fark eder." Grup, kişisel bir ret olarak algılamaz.
- Erteleme: "Şimdi istemiyorum." Kalıcı bir tavır açıklamaktan daha kolaydır ve o an için yeterlidir.
- Konuyu değiştirme: Reddetmeden ortamdan uzaklaşmayı sağlayan bir soru ya da öneri.
- Aileyi kalkan yapmak: Önceden ailesiyle anlaştığı bir kod mesajla eve çağrılmak. Bunu bir ergenle konuşup planladığımızda, gence "çıkış kapısı" olduğu duygusunu verir.
Pratik özet: Ergenin hayır diyebilmesi cesaretten çok hazırlıkla ilgilidir. Evde sakin bir anda provası yapılan iki cümle, o an gelince hatırlanan tek şeydir.
Ebeveyn nasıl yaklaşmalı?
Ailelerin en sık yaptığı iki hata var: hemen çözmeye girişmek ve konuyu küçümsemek. "Boş ver, onlar sana arkadaş değilmiş" cümlesi iyi niyetlidir ama gencin yaşadığı kaybı geçersiz kılar. Bir sonraki sefer anlatmaz.
İşe yarayan yaklaşım şöyle özetlenebilir:
- Önce duyguyu karşılayın. "Bu çok can sıkıcı olmalı" demek, çözüm önermeden önce gelmelidir.
- Soruyu daraltın. "Okul nasıldı" yerine "bugün teneffüste kiminle takıldın" gibi somut sorular yanıt alma olasılığını artırır.
- Yan yana konuşun. Araba yolculuğu, bulaşık başında ya da yürüyüşte, göz göze gelmeden konuşmak ergenler için çok daha kolaydır.
- Araya girmeden önce sorun. Okulla ya da diğer aileyle görüşmeden önce "benim devreye girmemi ister misin" diye sorun. İzinsiz müdahale, güveni bozan en hızlı yoldur.
- Alternatif zemin açın. Spor kulübü, koro, atölye ya da bir kursun sağladığı ikinci bir sosyal çevre, tek gruba bağımlılığı azaltır. Kocaeli’de belediyelerin ve halk eğitim merkezlerinin ücretsiz kursları bu açıdan işe yarar.
Destek gerektiren durumlar
Arkadaş ilişkilerindeki her sarsıntı uzman desteği gerektirmez; çoğu, birkaç hafta içinde kendi akışında toparlanır. Şu durumlarda ise beklemek yerine görüşme planlamak doğru olur:
- Okula gitmeyi reddetme ya da sürekli devamsızlık başladıysa
- Uyku ve iştah birkaç haftadır belirgin biçimde değiştiyse
- Genç kendini değersiz ve yük olarak tanımlamaya başladıysa
- Kollarda ya da bacaklarda açıklanamayan izler varsa
- Sosyal ortamlardan tamamen çekildiyse ve bu hal aylarca sürüyorsa
Acil durum: Genç yaşamına son vermekten söz ediyorsa ya da kendine zarar verdiğine dair belirtiler varsa bunu yalnız başınıza değerlendirmeye çalışmayın. Gecikmeden 112’yi arayın veya en yakın acil servise başvurun; sosyal destek ve yönlendirme için ALO 183 hattını da arayabilirsiniz.
Görüşmelerde ergenle kurulan güven her şeyin önündedir. Bu nedenle gençle yapılan görüşmelerin içeriğini aileyle paylaşmam; ailenin bilgilendirilmesi gereken güvenlik konuları istisnadır ve bunu ilk görüşmede hem gence hem aileye açıkça anlatırım. Ergen gelmek istemediğinde süreci yalnızca ebeveynlerle başlatmak da mümkündür; ailenin tutumu değiştiğinde çoğu zaman genç de görüşmeye gelmeye istekli olur.
Bu yaş grubuyla nasıl çalıştığımı ergen danışmanlığı sayfasında ayrıntılandırdım. Okul saatleriyle çakışmayan bir saat için WhatsApp üzerinden yazabilirsiniz; İzmit dışındaki ilçelerden gelen ailelerle görüşmeleri online danışmanlıkla da sürdürüyoruz.
Sık sorulan sorular
Ergenimin arkadaşlarını beğenmiyorum, ne yapmalıyım?
Doğrudan eleştirmek genellikle ters teper; ergen arkadaşını savunmak zorunda hissedip grubuna daha da yaklaşır. Daha işe yarar yol, kişiyi değil davranışı konuşmaktır: "Seni eve geç bıraktığı için endişelendim" cümlesi, "o çocuk sana uygun değil" cümlesinden çok daha az savunma doğurur. Kapınızı açık tutmak, arkadaşları tanımanızı da kolaylaştırır.
Dışlanan ergene yeni arkadaş bulmasını söylemek doğru mu?
Tek başına söylendiğinde bu öneri işe yaramaz, çünkü genç zaten nasıl yapacağını bilmiyordur. Bunun yerine ortam açmak daha etkilidir: ilgisine uygun bir kurs, spor kulübü ya da gönüllülük çalışması gibi düzenli ve küçük gruplu ortamlar arkadaşlığın kendiliğinden kurulmasını sağlar. Okuldaki grubun dışında bir çevre, yaşanan dışlanmanın ağırlığını da azaltır.
Ergen danışmanlığına ebeveyn de katılır mı?
Genellikle ilk görüşmeyi ebeveynlerle yapar, ardından gençle yalnız görüşürüm. Süreç boyunca belirli aralıklarla ebeveyn görüşmeleri planlanır; bu görüşmelerde gencin anlattıkları değil, ailenin tutumu ve evdeki düzen konuşulur. Bu ayrımı baştan netleştirmek, hem gencin güvenini korur hem de ailenin süreçte yalnız kalmamasını sağlar.
